Wzrost gospodarczy bez zrównoważenia utknie na mieliźnie

Życie byłoby dużo prostsze, gdyby przyszłości nie było. Liczyłoby się tu i teraz, a kultura pełna jest pomysłów co można zrobić spodziewając się końca świata w ciągu kilku minut. Przyszłość dla większości z nas istnieje a jej horyzont jest dość długi. Gdy rozciągniemy nasze zainteresowanie z samych siebie także na innych, horyzont ów jeszcze bardziej się oddala. Poszerzenie perspektywy oraz rozdzielenie „dziś” od „jutra” sprawiają, że znaczenia nabiera skala konsumpcji szczęścia w różnych okresach. Jak dużo jesteśmy w stanie zagarnąć go teraz, godząc się na niewygody w przyszłości? Jak dużo jesteśmy w stanie zagarnąć teraz godząc się na to, że niewygoda będzie dotyczyła kogoś innego, np. naszych dzieci? Do tej pory jutro było zwykle lepsze od wczoraj. Obecnie nie ma takiej pewności, gdyż starych przepisów na lepsze już nie można bezkarnie powtarzać.  

Trudno w to z dzisiejszej perspektywy uwierzyć, ale fenomen wzrostu gospodarczego to zjawisko, które wydarzyło się w historii ludzkości całkiem niedawno. Zbiorowości ludzkie, a potem gospodarki rozwijały się wstępnie dzięki czerpaniu z zasobów natury, rolnictwu, akumulacji kapitału w postaci prostych narzędzi i technologii, a wreszcie skończywszy na wszystkim tym, co znamy dzisiaj. Bliskie są mi w tym kontekście tezy Jareda Diamonda, który twierdzi, że kluczowe było udomowienie roślin i zwierząt, co pozwoliło na osiągnięcie nadwyżek w produkcji żywności, wzrost populacji i wreszcie możliwość wyłonienia ze zbiorowości (i ich utrzymania) osób, które zajmują się „myśleniem” i organizacją. 

Trzeba było długo czekać, ale dużo późniejsza rewolucja przemysłowa była już tylko konsekwencją nakładania się na siebie kolejnych zdobyczy technologicznych, naukowych i akumulacji opartego na nich kapitału. Było ich tak dużo, że nastąpiła wręcz eksplozja wzrostu gospodarczego i populacji, która trwa do dzisiaj. Komfort życia przeciętnego człowieka różni się znacząco względem komfortu życia odpowiadającej mu stanem osoby z XVIII wieku, ale ten z kolei różni się już niewiele od tego, którym mógł cieszyć się przeciętny człowiek pięćset, tysiąc czy kilka tysięcy lat temu. Statystyką, która odzwierciedla to idealnie jest przeciętna oczekiwana długość życia człowieka momencie urodzenia. 

Przez tysiąclecia nic się tu systematycznego nie działo. Różne szacunki wskazują, że statystyka ta oscylowała pomiędzy 25 a 40 lat (zob. np. pierwsza tabela tutaj). I w pewnym momencie nastąpiła wyraźne przyspieszenie.

W gospodarkach dawnych, agrarnych, kluczowym czynnikiem produkcji była też ziemia, gdyż była jednym z namacalnie ograniczonych zasobów (twardym ograniczeniem jest cała powierzchnia lądowa kuli ziemskiej). Jeszcze w latach 70-tych XX wieku głoszone były teorie, że wkrótce przyrost naturalny ustanie, bo zabraknie żywności, gdyż większej części ziemi zaadoptować się nie da. Ludzkość przezwyciężyła jednak ograniczoność tego zasobu przez swoją pomysłowość i determinację. Od momentu, kiedy globalna populacja miała się (po raz ostatni) zatrzymać - podwoiła się.

Czynnik produkcji w postaci ziemi pozornie stracił na znaczeniu w starciu z pomysłowością człowieka. I choć problem braku żywności w skali globalnej (bo nie lokalnej  - to inna kwestia) nadal nie istnieje, nieoczekiwanie pojawiły się inne. Coraz większa masa kapitału i majątku obsługuje (znaczne) potrzeby coraz większej populacji. Żyje się lepiej, ale pociąga to za sobą konieczność utrzymania systemu w postaci dobrze funkcjonującej gospodarki. Gdy liczba ludności była mniejsza, podobnie jak globalna konsumpcja, łatwo było przeoczyć niekorzystny wpływ procesów gospodarczych na środowisko naturalne, gdyż w starciu z możliwościami samoregulacyjnymi planety był on mały. Gdy wszystko znacząco się przeskalowało, wpływ ten istotnie zyskał na widoczności i znaczeniu.

Dopóki nie zostaniemy cywilizacją międzyplanetarną, wymarzoną przez Elona Muska (też bym chciał, ale nie wydaje mi się, że to jest możliwe w ciągu kolejnych lat, które pozostały mi do przeżycia), istnienie globalnej gospodarki i globalnej społeczności ograniczone jest nomen omen do globu, a więc kuli ziemskiej. Tego nie przeskoczymy. Koncepcja granic planetarnych wzięła się właśnie z poczucia ograniczoności środowiska ludzkiej egzystencji oraz możliwości jego samoregulacji. Gdy granice planetarne są przekraczane, zdolność do samoregulacji może zaniknąć, a dalszy bieg wydarzeń jest wysoce niepewny (ale jednak w kierunku nieprzyjemnym) zarówno w zakresie tempa jak i skali. 

My na północy mamy to szczęście, że będzie nam raczej średnio rzecz ujmując nieprzyjemnie, ale nie śmiertelnie. Nie wszyscy mają jednak przywilej urodzenia się na północy. I jeszcze jedno: jestem niemal pewny, że gdy sprawy potoczą się niekorzystnym biegiem, ludzkość jako gatunek przetrwa. Nie mam jednak pewności w jakim stanie. Jestem też pewny, że większość komentatorów nie zastanawia się nadmiernie co to właściwie znaczy, że ludzkość przetrwa jako gatunek.

Wracając jednak do granic planetarnych, naukowcy (link) postanowi za ich pomocą wyznaczyć bezpieczną przestrzeń do funkcjonowania ludzkości w ramach 9 procesów. Postaram się je skrótowo opisać i wyjaśnić (będę podawał też nazwy oryginalne, bo czasem tłumaczenie nie jest oczywiste). Celowo układam te granice zaczynając od tej, która tradycyjnie pojawia się jako druga, gdyż ta oryginalnie pierwsza wydaje mi się nadrzędna i spinająca wszystkie poprzednie. Umieszczenie jej na samym początku mogłoby wprowadzać zamęt w umyśle czytelnika (tak jak spowodowało w moim – stąd decyzja). Nie będę też tłumaczył wszystkich stosowanych skrótów, procesów biologicznych, reakcji chemicznych czy zjawisk fizycznych. Rozwinięcie tych elementów przekracza łamy tego eseju.

Oto procesy, których pomiar wyznacza granice planetarne:

1. Wprowadzanie do środowiska nowych substancji (ang. novel entities). Chodzi o produkcję i uwalnianie do środowiska substancji, które albo nigdy wcześniej nie istniały, albo istniały, ale w znikomej ilości. Chodzi m.in. chemikalia, tworzywa sztuczne, metale ciężkie. Naukowcy zaliczyli do tej kategorii również efekty inżynierii genetycznej. Wiele z tych substancji (np. PFAS, mikro drobinki plastiku) nie ulega naturalnemu rozpadowi, kumuluje się w łańcuchach pokarmowych (w tym w organizmie człowieka) i może mieć nieprzewidywalne, długotrwałe skutki dla zdrowia ludzi i funkcjonowania ekosystemów (np. hormonalne zaburzenia u zwierząt). Poprzez wyodrębnienie tego procesu naukowcy chcą podkreślić fakt, że wprowadzamy do środowiska substancje, które pozostaną w systemie Ziemi przez tysiące lat, a mało wiemy o tym, do czego może to ostatecznie doprowadzić.

2. Zubożenie warstwy ozonowej (ang. stratospheric ozone depletion). Ubytek ozonu prowadzi do zwiększonego natężenia promieniowania UV docierającego do powierzchni Ziemi, co skutkuje wzrostem zachorowań na raka skóry, uszkodzeniem wzroku, a także negatywnie wpływa na fitoplankton (podstawę morskiego łańcucha pokarmowego) i plony upraw. To jedyna granica, która dzięki Protokołowi Montrealskiemu została przywrócona do bezpiecznej strefy dowodząc, że wspólne, szybkie działanie jest możliwe.

3. Obciążenie atmosfery aerozolami (ang. atmospheric aerosol loading). Aerozole wpływają na globalny i regionalny bilans energetyczny (odbijają światło słoneczne), a także na cykl hydrologiczny (wpływając na tworzenie chmur i opady). Chodzi przede wszystkim o koncentrację cząstek stałych i aerozoli siarkowych. Regionalnie są potężnym zagrożeniem dla zdrowia publicznego (choroby układu oddechowego). To bardzo ciekawy proces również z tego powodu, że związki o których mowa są szkodliwe dla człowieka, ale spowalniają ocieplenie. To niestabilna równowaga, ale sam problem nie świeci się (jeszcze) na czerwono na mapie ryzyk.

4. Zakwaszenie oceanów (ang. ocean acidification). Obniżenie pH utrudnia organizmom morskim, takim jak koralowce, skorupiaki i plankton budowę wapiennych szkieletów i muszli. Oceany zakwaszają się pochłaniając CO2. Zwiększenie stężenia CO2 w atmosferze spowodowało, że pH wody​ spadło zbyt szybko, aby organizmy morskie były w stanie się do tego ewolucyjnie dostosować. Proces zagraża całemu morskiemu łańcuchowi pokarmowemu, co ma negatywne konsekwencje dla rybołówstwa i globalnego (a przede wszystkim lokalnego) bezpieczeństwa żywnościowego, gdyż spora część populacji ludzkiej żyje z połowów.

5. Modyfikacja przepływów biogeochemicznych (ang. modification of biogeochemical flows). Przemysłowe rolnictwo zerwało naturalne obiegi azotu i fosforu, czyniąc siebie samym uzależnionym od syntetycznych nawozów. Tempo wprowadzania azotu i fosforu do środowiska znacząco wzrosło (ale usuwanie nie). Nadmiar tych pierwiastków w wodach powoduje eutrofizację (nadmierne użyźnienie), masowy zakwit glonów i sinic, co prowadzi do beztlenowych martwych stref w jeziorach i oceanach, niszcząc życie wodne. Nadmiar azotu w atmosferze przyczynia się też do powstawania smogu i gazów cieplarnianych.

6. Wykorzystanie wody słodkiej (ang. freshwater use). Nadmierne zużycie wód gruntowych i rzek prowadzi do osuszania się dużych systemów rzecznych i jezior (np. Jezioro Aralskie), niszcząc ekosystemy i zagrażając dostępowi do wody pitnej i nawadniania w rolnictwie. Deficyt "zielonej wody" (a więc wilgotności gleby) zagraża uprawom. Chociaż woda jest zasobem lokalnym, wyczerpanie go w kluczowych regionach rolniczych ma globalne konsekwencje (np. migracje, głód, niestabilność polityczna).

7. Zmiana systemu gruntów (ang. land system change). Przekształcanie lasów w pola uprawne, urbanizacja i betonowanie nie tylko niszczą siedliska, ale także uwalniają węgiel do atmosfery zmieniając lokalne wzorce opadów i zwiększa erozję gleby. Lasy i gleby to kluczowe magazyny węgla i regulatory cyklu wodnego.

8. Integralność biosfery (ang. biosphere integrity). Utrata bioróżnorodności to nie tylko strata estetyczna, ale przede wszystkim utrata stabilności ekosystemów. Zmniejszona różnorodność sprawia, że ekosystemy są mniej odporne na zmiany (np. susze czy plagi) i przestają świadczyć kluczowe dla ludzkości usługi, takie jak oczyszczanie wody, zapylanie upraw czy sekwestracja węgla. Erozja sieci życia osłabia naturalne mechanizmy podtrzymujące stabilność planety. Tu należy się jeszcze jeden dopisek: przyroda jest na tyle skomplikowana, że nie znamy wszystkich mechanizmów przyczynowo-skutkowych łączących poszczególne elementy ekosystemów, co często prowadzi do kaskady negatywnych efektów, których ex ante nie było w planach, a ex post wolałoby się uniknąć (zob. na przykład efekty introdukcji okonia nilowego w Jeziorze Wiktorii, czy usunięcie wilka z Yellowstone).

9. Zmiana klimatu (ang. climate change). Głównym przedmiotem​ tego procesu jest stężenie dwutlenku węgla w atmosferze i związane z nim wymuszenie radiacyjne. Głównym ryzykiem jest uruchomienie dodatnich sprzężeń zwrotnych (np. topnienie lodu morskiego i wiecznej zmarzliny uwalniającej metan), które prowadziłyby do samonapędzającego się i niekontrolowanego ocieplenia, potencjalnie skutkującego podniesieniem poziomu morza o wiele metrów i drastycznymi zmianami wzorców pogodowych. To moim zdaniem szczególny proces, który zależy od wcześniej opisanych i jednocześnie może je przyspieszać. Kilka przykładów. Wzrost temperatury zmusza gatunki do migracji lub prowadzi do ich wyginięcia, co jest bezpośrednią przyczyną utraty bioróżnorodności. Intensyfikacja susz i pożarów wywołanych zmianą klimatu niszczy ekosystemy. Zmiana klimatu i zakwaszenie oceanów mają to samo źródło – emisje CO2. Część gazu pozostaje w atmosferze, powodując globalne ocieplenie, a część jest wchłaniana przez oceany, obniżając ich pH (zakwaszenie). Zmiana klimatu zmienia globalny cykl hydrologiczny, prowadząc do intensywniejszych powodzi w jednych regionach i przedłużających się susz w innych. To bezpośrednio wpływa na dostępność i zarządzanie wodami słodkimi. I odwrotnie: wylesianie (zmiana użytkowania gruntów) uwalnia ogromne ilości CO2 zmagazynowanego w drzewach i glebie, bezpośrednio wzmacniając zmianę klimatu.

Reasumując, choć może się wydawać, że kluczowa jest zmiana klimatu (moim zdaniem jest), koncepcja granic planetarnych wskazuje, że nawet jeśli uda nam się opanować jeden problem, np. zatrzymać wzrost stężenia CO2, to nie jest to wystarczające do utrzymania stabilności Ziemi. Musimy działać na wszystkich frontach jednocześnie. Wszystkie granice są połączone, ale każda z nich ma własny próg krytyczny i unikalne rozwiązania. Ignorowanie jednej z nich, nawet przy sukcesach w innej, może doprowadzić do katastrofalnej destabilizacji systemu Ziemi.

Obecnie 7 na 9 granic planetarnych uległo przekroczeniu, niektóre znacząco. 

Tworzy to rosnące koszty gospodarcze, które stają się już widoczne w wielu sektorach. Wzrost częstości i intensywności ekstremalnych zjawisk pogodowych, takich jak powodzie (również te błyskawiczne), susze, huragany, czy skoki temperatury prowadzi do ogromnych strat materialnych w infrastrukturze, mieszkalnictwie i rolnictwie, obciążając budżety państw i firmy ubezpieczeniowe.

Utrata bioróżnorodności i degradacja ekosystemów bezpośrednio osłabiają produktywność rolnictwa i rybołówstwa. Spadek liczby owadów zapylających zagraża globalnej produkcji żywności*, potencjalnie wymuszając wzrost cen i niestabilność na rynkach rolnych. Zakwaszenie oceanów negatywnie wpływa na komercyjne rybołówstwo i akwakulturę, stanowiąc zagrożenie dla dochodów milionów ludzi zależnych od zasobów morskich.

W sektorze zdrowia, zwiększona częstotliwość i zasięg chorób zakaźnych związanych ze zmianami klimatu i degradacją środowiska generują wyższe koszty opieki zdrowotnej i prowadzą do spadku produktywności pracy. Potrzeba masowej adaptacji infrastruktury (np. budowa wałów przeciwpowodziowych, systemy chłodzenia) oraz transformacji energetycznej wymaga kolosalnych nakładów finansowych, które muszą być poniesione w celu zminimalizowania przyszłych strat.

Zaburzenie obiegu wody i postępujące pustynnienie niektórych obszarów skutkuje konfliktami o zasoby naturalne oraz migracją klimatyczną, co destabilizuje rynki pracy i wymaga kosztownych interwencji humanitarnych. Zanieczyszczenie chemiczne wpływa na jakość wód gruntowych i gleb, co w konsekwencji podnosi koszty oczyszczania i obniża wartość użytkową gruntów. Wzrost cen surowców i zakłócenia w globalnych łańcuchach dostaw, spowodowane katastrofami naturalnymi, dodatkowo napędzają inflację i utrudniają długoterminowe planowanie biznesowe.

Zwróćmy uwagę, że żaden ze wspomnianych skutków nie jest globalną katastrofą, która gasi światło, lecz raczej zestawem gospodarczych i społecznych uciążliwości. Angażują one zasoby, które mogłyby zostać wykorzystane gdzie indziej. Innymi słowy ludzkość, zamiast myślenia o dalszej poprawie swojego bytu musi inwestować znaczne środki na przeciwdziałanie efektom, które działają w przeciwną stronę. Zamiast wyłącznie pchać musimy ciągle angażować uwagę, aby skutecznie ciąć przybierający na wadze balast. Ile prościej by było, gdyby skupić się wyłącznie na pchaniu? Ile prościej, gdyby nadal można było operować w milutkim holocenie nie przejmując się nadmiernie negatywnymi efektami działalności gospodarczej. Ile trudniej jest, gdy trzeba je wyeliminować, a nawet odwrócić.

I to jest właśnie kwintesencja problemów przed którymi na nowo stanął wzrost gospodarczy i poprawa standardów życia. Kontynuacja dotychczasowej drogi skutkować będzie rozpędzaniem czynników hamujących. W tym momencie zrównoważenie wzrostu gospodarczego nie jest fanaberią, lecz raczej warunkiem koniecznym kontynuacji wzrostu i poprawy standardu życia w ogóle. Piszę o warunku koniecznym, ale nie wystarczającym, bo cały czas napędzanie wzrostu będzie wymagało kreacji innowacji o znaczeniu podobnych do tych, które do tej pory pchały ludzkość do przodu.  Wzrost gospodarczy bez zrównoważenia wpływu na środowisko nie będzie możliwy. Całe szczęście można jednak pokusić się o dość pokrzepiającą puentę.

Wbrew pozorom ludzkość jest w całkiem niezłej sytuacji. Wytworzony przez rozpychanie się na planecie problem został zdiagnozowany. Naprawa napotyka na trudności wynikające z odmiennych interesów na poziomie krajów, ale też na zrozumiały opór społeczny, gdyż wymaga zmiany stylu życia i sposobu organizacji gospodarek (znikają jedne sektory, pojawiają się nowe), która tworzyć będzie zarówno wygranych jak i przegranych. Wreszcie, konieczność przeprowadzenia gruntownych zmian to zwykle bardzo atrakcyjny oręż walki politycznej i podziału. Całe szczęście ludzkość tworzy też technologie, które mogą odmieniać bieg zdarzeń. Ba, istnieją udokumentowane przypadki, kiedy ludzkość dochodziła do ściany i nagle znajdowała się technologia, która problem rozwiązywała. Idąc dalej, zauważmy też, że innowacje prowadzą do większej ilości produktów przy coraz niższym zużyciu energii, czyli coraz mniejszej presji. Ze współpracą międzynarodową też nie jest aż tak źle. Świetnie można to wszystko rozwinąć odnosząc się bezpośrednio do wprowadzonych wcześniej granic planetarnych.

Wprowadzanie do środowiska nowych substancji. Pojawiają się technologie zielonej chemii (synteza niezawierająca substancji toksycznych) oraz innowacje w zakresie bioremediacji (wykorzystanie mikroorganizmów do rozkładu zanieczyszczeń, np. mikroplastiku). Współpraca jest realizowana poprzez Konwencję Sztokholmską w sprawie trwałych zanieczyszczeń organicznych (POPs) i Konwencję z Rotterdamu dotyczącą handlu niebezpiecznymi substancjami chemicznymi. Te globalne ramy mają na celu kontrolę i stopniową eliminację najbardziej niebezpiecznych, trwałych substancji chemicznych w skali międzynarodowej.

Zubożenie warstwy ozonowej. Udało się opracować i wdrożyć zamienniki dla substancji zubożających ozon (ODS), takich jak wodorofluorowęglowodory (HFO), w sektorach chłodnictwa i klimatyzacji. Sukces kooperacji w tej dziedzinie jest wzorcowy: Protokół Montrealski (1987), który jest uznawany za jeden z najbardziej skutecznych traktatów międzynarodowych w historii, przewiduje stopniową eliminację niemal 100 substancji szkodliwych dla warstwy ozonowej.

Obciążenie aerozolami atmosferycznymi. Kluczowe są zaawansowane filtry i katalizatory (np. elektrofiltry, mokre odpylacze) w przemyśle oraz rozwój transportu elektrycznego i eliminacja zanieczyszczeń ze statków. Na poziomie kooperacji, międzynarodowe konwencje, takie jak Konwencja w sprawie dalekosiężnego transgranicznego zanieczyszczenia powietrza (CLRTAP), koordynują redukcję emisji siarki i azotu mając na celu zmniejszenie zanieczyszczenia przenoszonego między krajami.

Zakwaszenie oceanów. Ponieważ głównym czynnikiem jest CO2, technologie są zbieżne z tymi dla zmiany klimatu, o czym będzie na końcu zestawienia. Ponadto, prowadzone są badania nad technikami alkalizacji oceanów, mającymi na celu zwiększenie zdolności buforowania wód morskich, choć są to projekty na wczesnym etapie. Współpraca odbywa się głównie w ramach agend związanych z klimatem (UNFCCC) oraz poprzez wyspecjalizowane organizacje, takie jak Międzynarodowa Komisja Oceanograficzna (IOC), która koordynuje globalne sieci monitorowania i badań zmian pH wód morskich.

Cykle biogeochemiczne. Kluczowe technologie to rolnictwo precyzyjne, które dzięki dronom i sensorom dawkuje nawozy dokładnie tam, gdzie są potrzebne, minimalizując spływ do wód. Ważny jest też odzysk fosforu z popiołów ściekowych i ścieków. Kooperacja koncentruje się na regionalnych i morskich konwencjach (np. Konwencja Helsińska dla Morza Bałtyckiego), które wspólnie ustalają limity zrzutów azotu i fosforu do wrażliwych akwenów, aby przeciwdziałać eutrofizacji.

Wykorzystanie wód słodkich. Technologią o dużym znaczeniu w tym obszarze jest precyzyjne nawadnianie (np. nawadnianie kroplowe i inteligentne systemy sensorowe w rolnictwie) oraz zaawansowane, energooszczędne systemy oczyszczania i recyklingu ścieków. W zakresie kooperacji, niezbędne są międzynarodowe porozumienia w sprawie zarządzania transgranicznymi dorzeczami rzek i zbiornikami wód gruntowych. Przykładem jest Komisja Renu lub porozumienia w dorzeczu Nilu, które mają zapobiegać konfliktom i zapewnić zrównoważone wykorzystanie zasobów wodnych przez wszystkie kraje leżące wzdłuż rzeki.

Zmiana Systemu Gruntów. Wykorzystuje się zrównoważone metody budowlane i planowanie przestrzenne. Rozwijane jest agroleśnictwo jako metoda produkcyjna i konserwująca glebę. Kooperacja odbywa się głównie w ramach globalnych programów leśnych, takich jak inicjatywy ONZ oraz porozumienia regionalne mające na celu zwalczanie nielegalnego pozyskiwania drewna i standaryzację certyfikacji zrównoważonej gospodarki leśnej (np. FSC).

Utrata integralności biosfery. Wykorzystuje się coraz częściej zdalny monitoring satelitarny w połączeniu z sztuczną inteligencją do śledzenia w czasie rzeczywistym wylesiania, nielegalnego rybołówstwa i zmian siedlisk. W rolnictwie promowane są techniki rolnictwa regeneratywnego wzmacniające glebę i bioróżnorodność. Na poziomie kooperacji, kluczowa jest Konwencja o Różnorodności Biologicznej (CBD) oraz jej przełomowy Globalny Program Różnorodności Biologicznej Kunming-Montreal (2022). Ten program ustalił ambitny cel: ochronę 30% powierzchni lądów i mórz do 2030 roku (cel 30x30), co wymaga ogromnej współpracy transgranicznej w tworzeniu i zarządzaniu obszarami chronionymi.

Zmiana klimatu. Na poziomie technologicznym kluczowe jest szybkie skalowanie OZE (fotowoltaika i wiatr) wraz z rozwojem magazynowania energii (baterie litowo-jonowe, magazyny cieplne, zielony wodór). Równolegle rozwijane są zaawansowane technologie wychwytywania i składowania dwutlenku węgla (CCS/CCU), mające na celu usuwanie historycznych emisji. W zakresie kooperacji, główną platformą jest Ramowa konwencja ONZ w sprawie zmian klimatu (UNFCCC), której najbardziej znanym owocem jest Porozumienie Paryskie. Zobowiązuje ono kraje do składania i podnoszenia ambicji w zakresie krajowych wkładów (NDC), stanowiąc globalny mechanizm przeglądu postępów w redukcji emisji. Dodatkowo, inicjatywy takie jak Mission Innovation skupiają rządy na przyspieszeniu czystych innowacji energetycznych. Przełomem byłaby stosowana uzytkowo fuzja jądrowa, choć przyjdzie nam jeszcze na nią pewnie wiele lat poczekać.

Jak widać, mimo trudności rodzi się jednak postęp. Niech jego odzwierciedleniem będzie wykres emisji CO2, który znalazłem u Barłomieja Derskiego. Niech on właśnie będzie pokrzepieniem, gdyż w dyskusji publicznej brakuje tego typu osiągnięć, a dominuję przekaz negatywny.

Optymizm nie wydaje się nieuzasadniony i być może niedługo w przyszłości wzrost gospodarczy i wzrost zrównoważony będą synonimami. Fraza T. S. Eliota zaadoptowana jako jeden ze śródtytułów nie musi się ziścić**.

dr Marcin Mazurek