Migracja jako racjonalne ubezpieczenie przyszłości gospodarki. Rozmowa z dr. Janem Bazylim Klaklą.

Raport w zakresie wyżej wymienionych tematów wydawał nam się od początku formułą zbyt sztywną. Dlatego też, będąc świadomymi bardzo dobrego odbioru opisu budownictwa w formie wywiadu, zdecydowaliśmy się na powtórkę. Naszym gościem jest dr Jan Bazyli Klakla, doktor podwójny, dzierżący dyplomy z socjologii i z prawa (oba z Uniwersytetu Jagiellońskiego). Obecnie pełni funkcję Dyrektora ds. migracji, polityki społecznej i współpracy rozwojowej w CASE – Centrum Analiz Społeczno-Ekonomicznych w Warszawie. Przypadkowo trafiliśmy na jeden z wykładów doktora o akulturacji migrantów i opowiadał o tym nie tylko z pasją, ale w bardzo przystępnej formie. Zapytaliśmy, czy nie chciałby podzielić się swoimi przemyśleniami o migrantach także z naszymi czytelnikami i bardzo szybko się zgodził.

Wywiad jest długi, gdyż nie mamy żadnych ograniczeń w objętości tekstu. Postanowiliśmy też dodać do niego wykresy, które wpisują się w zadawane pytania i poruszane zagadnienia. Niech będzie poczytną lekturą i jednocześnie wstępem do merytorycznej dyskusji przy świątecznym stole.

Jan Bazyli Klakla (JBK): Kluczowe pytania brzmią „kiedy” i „w jakiej skali” automatyzacja realnie wypełni luki na rynku pracy. Sensowne są tu szacunki oparte na zadaniach (a nie na samych zawodach): średnio ok. 9% miejsc pracy w krajach OECD jest w pełni automatyzowalnych, a technologia częściej wspiera ludzi niż ich całkowicie zastępuje (w więcej w Working Paper OECD (2016): link). Polska plasuje się raczej w grupie krajów o sile roboczej raczej słabo podatnej na ryzyko automatyzacji.

Są też całe obszary, gdzie automatyzacja po prostu nie rozwiązuje problemu. Opieka i praca domowa to przykład podręcznikowy: to usługi relacyjne wykonywane w prywatnych gospodarstwach, oparte nie tylko na zaufaniu, ale przede wszystkim na specyfice samej czynności (opieka nad dziećmi, osobami starszymi, reagowanie na niuanse zachowania). „Robot opiekujący się dziećmi” brzmi jak scenariusz z dystopijnego filmu – i nie bez powodu. W naszych badaniach CASE dla CARE International o ukraińskich pracownicach sektora domowego w Polsce (link) pokazujemy, że to segment, w którym technologia nie przejmie istoty pracy. Jednocześnie jednak jest to obszar narażony na niestabilne warunki.

MM: Ewidentnie więc jesteś bardziej pesymistyczny w zakresie automatyzacji i robotyzacji. Być może duże postępy w tej drugiej dziedzinie przyniosą tu przełom, ale zobaczymy. To co w zamian? Potrafisz zaproponować coś, co można byłoby uznać za rozsądny plan awaryjny?

JBK: Mamy problem demograficzny i to już dziś. W 2023 r. w całej UE urodziło się 3,67 mln dzieci (rekordowo mało), a całkowity współczynnik dzietności spadł do 1,38 (dane Eurostatu: link, link). Wskaźnik obciążenia ludnością starszą w UE wynosi 33,9% (na 1.01.2024), co oznacza niewiele ponad trzy osoby w wieku produkcyjnym na jedną 65+ i rośnie w czasie (dane Eurostatu: link). To po prostu fakty.

W takiej sytuacji pragmatycznym ubezpieczeniem jest właśnie migracja. Skala w Polsce wciąż jest umiarkowana: urodzeni za granicą to ok. 2,6% populacji (1.01.2024), gdy w wielu krajach zachodnich to 20% i więcej (dane Eurostatu: link). Tu i teraz wkład jest namacalny: na koniec czerwca 2025 r. w ZUS było ubezpieczonych 1,240 mln cudzoziemców, z czego ok. 818 tys. obywateli Ukrainy (link).

Dopowiedzenie, żeby nie było złudzeń: migracja sama demografii nie „naprawi”. Po pierwsze skala - udział migrantów rzadko przekracza 20% populacji. Po drugie – migranci też się starzeją i z czasem mają dzietność zbliżoną do kraju przyjmującego. Po trzecie – w krajach pochodzenia też spada dzietność. Dlatego rozsądna strategia to łączenie dobrze zaprojektowanej migracji (zwłaszcza tam, gdzie automatyzacja ma naturalne bariery) z inwestycjami w produktywność, zdrowie i aktywność zawodową oraz automatyzacją tam, gdzie to rzeczywiście działa. W skrócie: nie „migracja zamiast automatyzacji”, tylko „migracja obok automatyzacji” – i sporo pracy domowej po naszej stronie.

JBK: Strategia migracyjna przyjęta przez rząd to jedno z największych rozczarowań w polityce migracyjnej po 1989 r. Dokument pełen błędów, sprzeczności i niejasności – przygotowywany jednocześnie długo, z fasadowymi konsultacjami, a jednak „na kolanie”. Szczegóły w naszym komentarzu: „Strategia migracyjna Polski na lata 2025–2030 – komentarz ekspercki (CASE)" (link). Tu rozwinę tylko kilka moim zdaniem najważniejszych wątków. A i tak krótko nie będzie.

Fasadowe konsultacje. Strategia została przyjęta bez szerokich konsultacji społecznych i bez realnego oparcia na liczbach czy analizach, co poważnie podważa jej wiarygodność. Choć harmonogram prac przewidywał badanie prowadzone przez Komitet Badań nad Migracjami PAN oraz konsultacje społeczne, dokument tworzono równolegle do badania i nie wykorzystano w pełni jego wyników. Zamiast zapowiadanych konsultacji w październiku i listopadzie, strategię przedstawiono na konwencji partyjnej i szybko przyjęto przez rząd już w październiku, co de facto uniemożliwiło uwzględnienie różnorodnych głosów i uwag. W efekcie niektóre mocne tezy zawarte w strategii – m.in. o zagrożeniach bezpieczeństwa czy „braku potrzeby migrantów zarobkowych na polskim rynku pracy” – nie są poparte danymi, co ogranicza użyteczność dokumentu jako narzędzia polityki publicznej.

Atmosfera zagrożenia. Język przyjętej strategii oraz komunikacja rządowa towarzysząca jej ogłoszeniu aktywnie budują atmosferę zagrożenia, co pozostaje w jawnej sprzeczności z deklarowanymi celami integracyjnymi. Strategia i towarzyszące jej wypowiedzi medialne redukują migrację do kwestii bezpieczeństwa, przedstawiając migrantów jako potencjalne ryzyko wymagające ograniczania, stałego monitorowania i kontroli, z ochroną bezpieczeństwa ustawioną jako nadrzędny priorytet. Taki sposób mówienia wzmacnia nieufność i sprzyja wykluczeniu, a jednocześnie sabotuje własne cele dokumentu: trudno mówić o integracji, gdy ta sama narracja podsuwa obywatelom obraz „zagrożenia”, przed którym trzeba się bronić. Powstaje wewnętrzna niespójność – z jednej strony deklaruje się działania edukacyjne i przeciwdziałanie rasizmowi oraz ksenofobii, z drugiej język strategii i komunikacja rządowa podbijają lęk, co w praktyce niweczy skuteczność zapowiadanych działań.

Ogólność, krótki horyzont, brak planów. Niska użyteczność wdrożeniowa strategii wynika też z jej nadmiernej ogólności i braku konkretów: dokument po rocznych przygotowaniach jedynie sygnalizuje obszary zainteresowania, bez jasnych narzędzi, harmonogramów i odpowiedzialności, a przykładowe wątki – jak współpraca z diasporą czy wsparcie szkół polonijnych – pozostają w sferze ogólników, co sprawia, że strategia wygląda bardziej na deklarację polityczną niż plan działania. Dodatkowo nie wskazano źródeł finansowania, więc ambitne zapowiedzi (cyfryzacja procedur, przegląd systemu oświadczeń, system punktowy) są mało realistyczne bez dodatkowych środków i wzmocnienia kadr administracji, zwłaszcza w urzędach wojewódzkich i UdSC (Urząd do Spraw Cudzoziemców). Przyjęta perspektywa pięciu lat jest przy tym zbyt krótka, by wdrożyć złożone reformy migracyjne i integracyjne. Dokument jest ogólny, bez jasno wskazanych narzędzi, harmonogramów i źródeł finansowania, z ignorowaniem istniejących polityk – ergo, charakteryzuje go niska użyteczność wdrożeniowa.

Kto ma za co odpowiadać i przed kim? W warstwie instytucjonalnej widoczne są niespójności proponowanych rozwiązań i pominięcie podstawowych mechanizmów kontroli oraz odwoławczych, co podważa przejrzystość i praworządność przyszłego systemu zarządzania migracjami (por. wystąpienia RPO: link). Dokument nie wskazuje jasno, kto ma realnie koordynować politykę migracyjną: z jednej strony pozytywnie odwołuje się do Międzyresortowego Zespołu ds. Migracji, z drugiej – w końcowej części rozdziału pojawia się nagła zapowiedź powołania nowej instytucji „na bazie” Urzędu do Spraw Cudzoziemców, bez wcześniejszego uzasadnienia tej potrzeby, bez opisu jej celów, kompetencji i relacji do istniejących organów. Równocześnie strategia przypisuje kluczową rolę Szefowi UdSC (przy wsparciu SG i ABW) w budowie nowego modelu ochrony krajowej i międzynarodowej, co tylko pogłębia wrażenie braku spójnej architektury instytucjonalnej. Jednocześnie dokument milczy o instancyjności postępowań i kontroli sądowej decyzji wobec cudzoziemców: nie wiadomo, do jakich organów/sądów będzie można się odwoływać (np. po kontroli przesiewowej), jaka będzie rola Straży Granicznej, Rady ds. Uchodźców i sądów administracyjnych. Podobny deficyt gwarancji widać w polityce wizowej – strategia zapowiada wzmocnienie autonomii decyzji konsularnych, ale nie wskazuje mechanizmów transparentności ani trybów odwoławczych, które chroniłyby prawa wnioskodawców. W efekcie brak precyzyjnego określenia ścieżek odwoławczych i sądowej kontroli w dokumencie planistycznym dotyczącym praw i wolności jednostki tworzy ryzyko arbitralności decyzji administracyjnych.

Kilka dobrych pomysłów jest, ale... Strategia w części „Dostęp do terytorium” przynosi słuszne deklaracje: cyfryzację procedur wizowych i legalizacyjnych oraz ściślejszą współpracę instytucjonalną, co mogłoby ograniczyć rolę nieuczciwych pośredników, przyspieszyć postępowania i zwiększyć przewidywalność decyzji. Problem w tym, że brak konkretów podcina te zapowiedzi: nie wskazano mechanizmów wdrożeniowych (jak identyfikować i eliminować pośredników), nie zdefiniowano jasnych kryteriów „selektywności” w polityce wizowej, a więc nie wiadomo, kto i na jakiej podstawie skorzysta z preferencji. Do tego cyfryzacja nie może odbywać się kosztem dostępności – dokument nie pokazuje, jak zagwarantować obsługę osób z niskimi kompetencjami cyfrowymi albo bez stałego dostępu do technologii, zarówno w procesach wizowych, jak i przy legalizacji pobytu. Pozytywnie można ocenić zapowiedź lepszej wymiany informacji między konsulatami a instytucjami w kraju, ale i tu pozostajemy na poziomie ogólników, bez opisanych narzędzi, standardów i ścieżek odpowiedzialności. W efekcie ta część strategii brzmi dobrze w założeniach, lecz na dziś ma ograniczoną użyteczność wdrożeniową.

Brak skuteczności. Pomysł „czasowego zawieszania prawa do azylu”, przewidziany w strategii i wprowadzony niedługo potem w życie został już przez wielu skrytykowany. Nic dziwnego, jest bowiem zarówno sprzeczny z prawem międzynarodowym, jak i nieskuteczny operacyjnie: ogranicza możliwość złożenia wniosku o ochronę międzynarodową „z góry”, zamiast gwarantować indywidualną ocenę sprawy, co narusza standardy wynikające z Konwencji genewskiej i zasady non-refoulement oraz unijnego acquis (prawo do azylu i procedury) (UNHCR o Konwencji: link; Karta Praw Podstawowych UE, art. 18: link; Dyrektywa 2013/32/UE o wspólnych procedurach azylowych: link). Na poziomie krajowym nawet RPO zwracał uwagę, że takie zbiorowe rozwiązania podważają sądową kontrolę i gwarancje proceduralne cudzoziemców (wystąpienia RPO: link). Z perspektywy zarządzania migracjami jest to też ślepa uliczka: „bariery prawne” nie usuwają potrzeby ochrony, ale przerzucają ludzi do ścieżek nieregularnych i de facto odbierają państwu narzędzie realnej kontroli, jakim jest sprawna, legalna procedura przyjmowania i rozpatrywania wniosków. Skuteczność osiąga się nie przez zawieszanie prawa, tylko przez usprawnienie procedur (czas, kadry, cyfryzacja, jasne reguły), co pozwala szybko oddzielać przypadki zasadne od bezzasadnych i egzekwować decyzje – bez ryzyka naruszeń praw człowieka i bez politycznej erozji europejskich standardów.

Migranci zarobkowi raczej niemile widziani. Kluczowa procedura oświadczeniowa.  Strategia przewiduje też domykanie dostępu do rynku pracy dla cudzoziemców, co budzi wątpliwości zarówno co do zasadności gospodarczej, jak i spójności tych rozwiązań – zwłaszcza że teza o „braku potrzeby migrantów zarobkowych” nie jest poparta danymi. Zamiast uznać realną rolę migrantów w uzupełnianiu niedoborów, dokument stawia na aktywizację grup defaworyzowanych i automatyzację, choć nie pokazuje dowodów, że te działania zadziałają w skali i w horyzoncie zakładanych pięciu lat. Konstrukcja ograniczeń jest przy tym niejednoznaczna: strategia wymienia kryteria dopuszczenia (np. unikatowe umiejętności czy obywatelstwo państwa OECD), ale nie wyjaśnia, czy mają być spełniane łącznie, czy alternatywnie. Jeśli alternatywnie – filtr traci sens, a napływ i tak może być szeroki; jeśli łącznie – istnieje ryzyko braku możliwości uzupełnienia braków kadrowych w sektorach już dziś uznanych za deficytowe. W tle pozostaje też deklaracja cyfryzacji, rewizji systemu oświadczeń i wprowadzenia systemu punktowego, które bez nowych środków i wzmocnienia kadr administracji wyglądają mało realnie: brakuje szczegółów, jak system punktowy miałby współgrać z istniejącymi instrumentami, a przegląd kluczowej dziś procedury oświadczeniowej odłożono do końca 2025 r., bez wskazania kierunku zmian (i na dzień dzisiejszy wciąż nie wiadomo, czy miał on miejsce). W praktyce, mimo zapowiedzi domykania, to właśnie procedura oświadczeniowa nadal pozostaje najważniejszym i najbardziej liberalnym narzędziem dopuszczania cudzoziemców do pracy (opis: link); jeśli nie zostanie istotnie zmieniona, selektywne zapisy o dostępie do rynku pracy w dużej mierze tracą znaczenie, a nowy system punktowy może mieć marginalny wpływ na rzeczywistość.

Edukacja asymilacyjna, nie integracyjna. W obszarze edukacji, zamiast spójnej wizji umiędzynarodowienia szkół wyższych i realnego wsparcia dzieci migrantów, strategia proponuje głównie nowe bariery: uszczelnia wizy studenckie (m.in. obowiązkowe rozmowy mimo certyfikatów, limity na kierunkach, przerzucenie na uczelnie weryfikacji legalności pobytu), akcentuje rekrutację „ponadprzeciętnych talentów” (mało realistyczne przy pozycji polskich uczelni). Jednocześnie pozostaje ogólnikowa w części dot. szkolnictwa powszechnego – brak wskazania finansowania asystentów międzykulturowych (tu szczęśliwie poczynione zostały w międzyczasie kroki w dobrą stronę), realnych godzin JPJO (języka polskiego jako obcego) i wsparcia psychologicznego sprawia, że integracja prezentowana w strategii jest de facto jednostronnym „dostosowaniem się” uczniów cudzoziemskich, bez dwukierunkowej pracy z całą społecznością szkolną i wyraźnego komponentu antydyskryminacyjnego.

Strategia przerzuca ciężar integracji na samych migrantów, pracodawców, NGO i samorządy, co de facto oznacza wycofywanie się państwa z aktywnej roli; jednocześnie akcent na „dostosowanie do polskich norm” sprawia, że deklarowana integracja ma charakter asymilacyjny, a nie dwukierunkowy (dokument raz odwołuje się do akulturacji po obu stronach, by za chwilę podkreślać obowiązki cudzoziemców). Odpowiedzialność za kluczowe elementy – jak kursy językowe – zrzuca się na organizacje pozarządowe, które działają w trybie projektowym, z ograniczonymi zasobami i głównie w dużych miastach; wobec pracodawców strategia jest niespójna, raz obiecując zachęty, a raz formułując obowiązki. Dodatkowo zapowiadane różnicowanie wsparcia dla osób z Ukrainy względem innych grup rodzi ryzyko dyskryminacji: choć w preambule mowa o objęciu integracją „wszystkich kategorii cudzoziemców”, praktyczny nacisk na jedną grupę podważa zasadę równego dostępu do działań dla osób z Bliskiego Wschodu, Afryki czy Azji.

Podsumowując: dokument niedobry, niegodny miana strategii, a pierwsze praktyki wdrożeniowe na razie tego nie prostują.

JBK: Wbrew narracji obecnej w różnych środowiskach (prawicowych: „nie mamy kontroli”, liberalno-rządowych: „odzyskujemy kontrolę”) społeczności migrantów w Polsce nie są obszarem wielkich białych plam. Owszem, statystyki bywają wyzwaniem – mamy wiele możliwych tytułów pobytowych, ruch bezwizowy, swobodę przepływu w UE – więc trudniej o bardzo dokładne i w pełni porównywalne liczby. Ale to nie znaczy, że „szara strefa” jest kolosalna. Co do zasady wiemy, kto i gdzie w Polsce przebywa – i to jest przejrzyście pokazane na migracje.gov.pl (link), gdzie każdy może sprawdzić podstawowe zestawienia (zezwolenia, pobyty, mapy) (statystyki: link). Klikając „statystyka migracji na mapie Polski” otwiera nam się mapa prezentująca ilość cudzoziemców w kraju w podziale na poszczególne województwa. Dane te możemy sobie filtrować w odniesieniu do m.in. typu dokumentów pobytowych, płci, wieku czy kraju pochodzenia, a także przeglądać i porównywać za ostatnie 15 lat. Natomiast źródło to ma jedną podstawową wadę – nie obejmuje osób z Ukrainy przebywających w Polsce na podstawie ochrony czasowej (tu mamy inne źródła, ZUS czy dane z PESEL UKR).

Podobnie z wiedzą jakościową: polskie środowisko badaczy migracji jest silne. Można wymienić chociażby takie ośrodki badawcze jak Ośrodek Badań nad Migracjami UW, Obserwatorium Wielokulturowości i Migracji w Krakowie (UEK Kraków), Centrum Badań Migracyjnych UAM (CeBaM), Jagiellońskie Centrum Studiów Migracyjnych, czy Centrum Badań Migracji, Depopulacji i Rozwoju UO, a także wielu badaczy i badaczek współpracujących w różnym stopniu w ramach Komitetu Badań nad Migracjami Polskiej Akademii Nauk. Wraz z przejściem od kraju emigracji do kraju imigracji zmieniły się też priorytety badawcze. Dziś praktycznie każda, nawet małoliczna społeczność migrancka ma jakieś rozpoznanie – a społeczność ukraińska jest badana na wszystkie strony, także przez badaczki i badaczy ukraińskich pracujących teraz w Polsce.

Jeśli chodzi o to, kogo już u siebie mamy: na koniec września 2025 r. w ZUS było ubezpieczonych ok. 1,267 mln cudzoziemców, z czego ok. 839 tys. stanowili obywatele Ukrainy (czyli ~66%). GUS potwierdza też, że na koniec maja 2025 r. pracę wykonywało 1,0689 mln cudzoziemców (dane GUS: link; omówienie PAP: link).

Nie jesteśmy krajem z rozbudowaną przeszłością kolonialną. „Naszym” zasobem migracyjnym są więc przede wszystkim sąsiedzi ze Wschodu – i to widać w danych. Jednocześnie w ostatnich latach dołączyli migranci z krajów, które ogólnie wysyłają duże liczby pracowników: Nepal, Bangladesz, Indie, Filipiny itd. W 2024 r. wśród zezwoleń na pracę bardzo wysoko byli m.in. Filipińczycy ok. 37,9 tys., Kolumbijczycy ok. 37,9 tys., Hindusi ok. 33,9 tys., Nepalczycy ok. 31,5 tys., Uzbecy ok. 26 tys. (dane MRPiPS: link).

Dlaczego Polska? Bliskość geograficzna dla migrantów ze Wschodu i chłonny rynek pracy to oczywiste. Dla migrantów spoza Europy UE bywa postrzegana jako jedna całość, więc jesteśmy atrakcyjni „jako część większej całości”, nawet jeśli później część osób migruje dalej. Bardzo ważne są sieci: jeśli ktoś ma tu rodzinę czy znajomych, którzy pomogą na miejscu, rośnie szansa, że wybierze właśnie Polskę. Z czasem wokół takich sieci wyrasta cały ekosystem okołomigracyjny. Drugi kluczowy czynnik to liberalne instrumenty polityki migracyjnej – zwłaszcza procedura oświadczeniowa (opis procedury MRPiPS: link). To jedno z najbardziej liberalnych rozwiązań w UE: pozwala pracodawcy w krótkim czasie wpisać oświadczenie w urzędzie pracy i zatrudnić obywateli 5 państw (Armenia, Białoruś, Gruzja, Mołdawia, Ukraina) do 24 miesięcy, bez klasycznego zezwolenia na pracę. W 2024 r. resort raportował ok. 440 tys. złożonych oświadczeń. Co ważne, choć w Strategii Migracyjnej pojawiały się zapowiedzi „zacieśniania” kontroli, procedury oświadczeniowej nie ruszano; dopiero latem 2025 r. pojawił się projekt wykreślenia Gruzji z listy państw objętych procedurą.

W skrócie: bliskość, praca, sieci i proste ścieżki formalne. To wzorce znane z wielu krajów; my do nich dołączyliśmy w swojej polskiej konfiguracji.

JBK: W dużym uogólnieniu mówimy o co najmniej trzech okresach: przed 2014 r. (głównie praca i studia, często cyrkulacyjnie), lata 2014–2021 po aneksji Krymu i agresji Rosji na Donbas (duże, stabilne zasilenie rynku pracy), oraz po 24 lutego 2022 r. w ramach ochrony czasowej (nieco bardziej sfeminizowana, z dużym odsetkiem dzieci).

Jak już wspominałem, w połowie 2025 roku ubezpieczonych w ZUS było ok. 840 tys. osób z Ukrainy, a zatrudnionych ok. 715 tys. (dane GUS: link). Badania od lat potwierdzają, że zatrudnienie migrantów z Ukrainy w Polsce jest wysokie: w 2024 r. pracowało ok. 78% dorosłych uchodźców, a wśród „migrantów przedwojennych” nawet ok. 93%; bariery to głównie język i opieka nad dziećmi oraz częstsza praca poniżej kwalifikacji (raport NBP: link). Według GUS dominują przemysł przetwórczy, logistyka, budownictwo, handel i proste usługi, z wyraźnym udziałem elastycznych form zatrudnienia (dane GUS: link). Warto jednak pamiętać, że niektóre aktywności zawodowe „umykają” oficjalnym statystykom – np. liczbę migrantek i migrantów pracujących w sektorze domowym w Polsce szacuje się na ok. 100 tysięcy (w dużej mierze zatrudnionych nieformalnie; badanie CASE: link). Geograficznie koncentrują się w największych województwach/metropoliach (Mazowsze, Śląsk, Małopolska, Dolny Śląsk, Pomorze), co jest naturalne i odpowiada chociażby strukturze popytu na pracę. Dane IOM/UNHCR wskazują, że większość osób z PESEL UKR przeszła z zakwaterowania zbiorowego do najmu prywatnego i stopniowo zwiększa aktywność zawodową, choć z niedopasowaniem kwalifikacji (więcej w raporcie: link i CASE o uznawaniu kwalifikacji: link).

JBK: To jest bardzo szerokie pytanie i odpowiedź rzeczywiście brzmi: „to zależy”. Najogólniej żyje im się tak jak nam, tylko trochę ciężej. Większość problemów, z którymi zmagamy się w Polsce jako Polki i Polacy, dzielimy z migrantami. I odwrotnie, większość ich problemów jest nam doskonale znana.

Dobry przykład to mieszkaniówka. Wysokie czynsze i ceny najmu, rosnące ceny nieruchomości, drogie kredyty dotykają wszystkich. Tyle że migrant nie ma „mieszkania po babci”, częściej trafia na niechęć wynajmujących, musi dostarczać więcej papierów, a o kredyt trudniej, zwłaszcza przy pracy niestabilnej czy w szarej strefie.

Podobnie rynek pracy: nie jest już tak łatwo znaleźć zatrudnienie „z marszu” jak kiedyś, co chyba dobrze koresponduje z tym, co widać w całej gospodarce. Popyt na pracę obniżył się, presja płacowa zmniejszyła. Do tego dochodzi np. ostatnie powiązanie 800+ z aktywnością zawodową cudzoziemców, co de facto daje pracodawcom dodatkowy mechanizm nacisku. Kto boi się utraty świadczenia, łatwiej godzi się na praktyki, na które nie powinien (więcej w Rzeczpospolitej: link).

Są też problemy specyficzne:

Biurokracja. Legalizacja pobytu i pracy potrafi trwać miesiącami; w części urzędów na kartę pobytu czeka się ponad rok. RPO od lat wskazuje na przewlekłość i problemy informacyjne w tych postępowaniach (np. pismo RPO do MSWiA z 10.07.2025: link). Obowiązuje też zawieszenie biegu terminów w sprawach legalizacyjnych do 30.09.2025, co samo w sobie pokazuje skalę zatorów (komunikat Mazowieckiego Urzędu Wojewódzkiego: link).

Uznawalność kwalifikacji. Nostryfikacja dyplomów i formalne potwierdzanie umiejętności często rozbijają się o praktykę (raport CASE „Qualifications Beyond Borders”: link).

Język i kontakt z instytucjami. Ochrona zdrowia, szkoły, urząd. Już sama nawigacja potrafi być barierą.

I tu dochodzimy do roli państwa. Dziś pozycjonujemy się przede wszystkim jako państwo nadzoru i kontroli, „odzyskujemy kontrolę”. Taki komponent jest potrzebny, ale jeśli staje się główną rolą, to trochę jak mieszkanie z bardzo wczutym w rolę strażnikiem więziennym. Atmosfera jest gęsta, trudno się zadomowić, a integracja grzęźnie.

Narracje skoncentrowane wyłącznie na kontroli, często pod hasłem „uniknijmy błędów Zachodu”, mają przy tym zasadniczą wadę: popychają nas dokładnie w te koleiny, których rzekomo chcemy uniknąć. W praktyce sprowadza się to do ograniczania usług dla migrantów i wymuszonej asymilacji, „nic im nie dawajmy, to się dostosują”. Znamy to z innych krajów. Niemcy to przykład podręcznikowy: przez dekady ściągano gości-pracowników z założeniem, że są „na chwilę”, bez spójnej polityki integracyjnej; dopiero dużo później, już w XXI wieku, oficjalnie przyznano, że to kraj imigracyjny.

Ignorowanie migracji nie działa. Polityka integracyjna musi być proaktywna i adresowana do obu stron, i do migrantów, i do społeczeństwa przyjmującego. Język, uznawalność kwalifikacji, wsparcie w szkołach i ochronie zdrowia, przeciwdziałanie dyskryminacji. To jest rzadki przypadek win–win. Dbamy o dobrostan ludzi, którzy już tu są, i o naszą spokojną przyszłość.

JBK: Mimo dość dobrego obadania środowisk migrantów, o czym wspominałem, mity trzymają się mocno: o rzekomych „przywilejach” migrantów, o większej niż rzeczywista ich liczbie, czy o większej wśród nich przestępczości. Dotyczy to też „mitu inżyniera”, choć on miał realny rdzeń prawdy, a potem żył własnym, prześmiewczym życiem. O co chodzi? W szczycie kryzysu 2015/2016 w Niemczech dorośli wnioskodawcy z Syrii wyróżniali się poziomem wykształcenia na tle innych krajów pochodzenia: w 2015 r. ok. 27% miało za sobą studia wyższe, a łącznie ponad 53% ukończyło co najmniej szkołę średnią; tylko ok. 3% nie miało formalnej edukacji. Później te udziały spadały, ale początkowa fala rzeczywiście była relatywnie dobrze wykształcona – stąd opowieść o „inżynierach”, która ma swoje korzenie w prawdzie, ale bywa używana po to, by tę prawdę ośmieszyć (raport Federalnego Urzędu ds. Migracji i Uchodźców (BAMF) Niemiec: link).

Z opinią publiczną na temat migracji sprawa nie jest tak oczywista, jak się często przedstawia. Przekonanie, że ludzie migrantów „nie chcą” i „nie lubią”, jest paliwem środowisk prawicowych („wyrażamy głos ludu”), a bywa też bezwiednie przejmowane przez osoby nastawione proimigrancko – i to zubaża debatę. Jeśli jednak spojrzymy w dane, zwłaszcza wychodząc na moment poza Polskę, to mimo krótkich czy średniookresowych wahań po wydarzeniach polityczno-ekonomicznych długoterminowo w wielu krajach widać łagodne ocieplanie postaw wobec migracji. Dobry przegląd dla Europy (ESS, 2002–2018) wskazuje wzrost akceptacji m.in. w Niemczech, Irlandii, Belgii, Hiszpanii, Portugalii i Szwecji; stabilniej w Holandii, Danii i Szwajcarii; spadki głównie w Grecji, we Włoszech, Bułgarii i na Węgrzech (więcej opisane w raporcie HIVA Research Institute for Work and Society: link). Podobnie widać to poza Europą, np. w USA.

Co istotne, tam gdzie imigrantów jest więcej, postawy bywają lepsze niż tam, gdzie kontaktu prawie nie ma. Działa tu prosta hipoteza kontaktu: w dłuższym horyzoncie bezpośredni kontakt obniża uprzedzenia; pokazuje to metaanaliza obejmująca setki badań (link). Warto też rozdzielić zjawiska: migrantofobia ≠ rasizm. W Polsce widać różnicowanie traktowania „białych” i „nie-białych” cudzoziemców. Europejskie badania FRA pokazują utrzymujący się wysoki poziom doświadczeń dyskryminacji wśród osób pochodzenia afrykańskiego w UE (link). Jednocześnie to, co dzieje się po pojawieniu się realnego kontaktu, nie jest procesem ani łatwym, ani automatycznym. Politycy i media mogą strach podkręcać i odmawiać wsparcia integracyjnego – spowalniając i osłabiając pozytywny efekt kontaktu. Albo mogą go ułatwiać sensownymi politykami integracyjnymi. I to jest zasadnicza różnica w rezultacie.

MM: Czym zachęcałbyś typowego Polaka do budowania sobie w głowie bardziej konstruktywnego obrazu migranta?

JBK: Przede wszystkim warto pamiętać, że proces akulturacji, czyli tego „dostosowania się” w kontakcie dwóch nieco odmiennych grup (np. migrantów i społeczeństwa przyjmującego), jest i musi być dwustronny. Zarówno oni się zmieniają, by dostosować się do nas, jak i ta nowa sytuacja wymusza zmianę w nas. Bez pogodzenia się z tym nie możemy sensownie mówić o integracji, bo zaprzeczamy faktom. Tak to opisuje klasyczna literatura akulturacyjna: zmiany zachodzą po obu stronach, a „przyjęcie” kultury większości nie musi oznaczać porzucenia własnej.

Jak przekonać? Nie bardzo wierzę w skuteczne kazania ex cathedra. To, co można zrobić, to po pierwsze odkłamywanie mitów i pokazywanie faktów. Chodzi o spokojne prostowanie najpopularniejszych fałszywych narracji o „zalewie”, przestępczości czy „przywilejach” oraz o odporność na dezinformację i fake newsy, zwłaszcza te systemowo rozsiewane przez siły wrogie nam jako państwu, np. Rosję. Wiemy, że sama wrzutka liczb nie zawsze wystarczy, ważne są dobre ramy i wiarygodne źródła. Badania pokazują, że korekty działają najlepiej wtedy, gdy mają sensowną oprawę i zrozumiałe wyjaśnienie.

Po drugie kontakt bezpośredni. Kluczowe są bezpieczne przestrzenie kontaktu, gdzie ludzie robią coś wspólnie: uczelnie, miejsca pracy, lokalne organizacje, parafie, meczety, gminy, spółdzielnie. To banalne, ale działa. Setki badań pokazują, że w dłuższym okresie kontakt obniża uprzedzenia (co pokazuje wspomniana już metaanaliza: link).

Tyle. Bez moralizowania. Fakty plus porządnie zorganizowany kontakt. To dwa najprostsze i najbardziej przyziemne sposoby, żeby zwykłemu odbiorcy dać szansę zmienić zdanie własnym doświadczeniem, a nie cudzym wykładem.

JBK: Tu znów wrócę do tego, o czym już mówiłem: migranci dzielą z nami te same problemy i warto uznać tę wspólnotę doświadczeń. Polski system edukacji ma sporo wad, które utrudniają funkcjonowanie zarówno polskim, jak i cudzoziemskim dzieciom: przemęczeni i niedocenieni finansowo nauczyciele, braki kadrowe i lokalowe, niedostatek wsparcia psychologiczno-pedagogicznego, przeładowany program. To wszystko przekłada się też na recepcję dzieci z doświadczeniem migracji w szkołach. Na starcie roku szkolnego 2025/26 w obiegu publicznym pojawiały się szacunki 7–8 tys. wakatów nauczycielskich, a w sierpniu mówiono nawet o ok. 20 tys. ofert pracy (np. opisywane w Gazecie Prawnej: link, link  i Strefie Edukacji: link).

Poza tym – język. Wciąż mamy niewystarczającą liczbę nauczycieli języka polskiego jako obcego (to nie jest kompetencja „każdego polonisty”), a rozwiązania systemowe są niespójne: klasa przygotowawcza/„zerowa” skoncentrowana na języku vs. wejście od razu do klasy mieszanej i wsparcie równoległe. Tu brakuje jednolitych standardów i finansowania „za uczniem” na realne godziny nauki języka. Jednocześnie skala nie jest błaha: w roku szkolnym 2024/25 w polskich szkołach uczy się ponad 200 tys. dzieci z Ukrainy, co stanowi ok. 4% wszystkich uczniów; w części miast to blisko 8% (o czym pisze UNICEF w raporcie: link).

Bardzo istotny i na plus jest temat asystentury międzykulturowej. Dobrze, że funkcja została wpisana do prawa oświatowego i zaczyna być wdrażana (od 1.09.2025 r. szkoły mogą formalnie zatrudniać asystentów). To rozwiązanie, które realnie pomaga dzieciom i szkołom, a jednocześnie otwiera rynek pracy dla osób z doświadczeniem migracji. Trzeba jednak dopilnować stabilnego finansowania (nie „projektowo”), jasnych wymagań kompetencyjnych i prostych ścieżek zatrudniania przez dyrektorów (Portal Oświatowy – przegląd zmian i finansowania: link; Fundacja na rzecz Różnorodności Społecznej: link).

Szkoła w ogóle powinna brać czynny udział w odkłamywaniu mitów, osadzaniu danych w kontekście. Jedną z kluczowych kompetencji przyszłości jest edukacja międzykulturowa. Najlepiej działa wtedy, kiedy nie jest dodatkiem, tylko elementem zwykłej pracy szkoły: relacje i komunikacja w klasie, sensowny kontakt z rodzicami, wsparcie psychologiczno-pedagogiczne, a tam gdzie trzeba także asystentura międzykulturowa. Tego „tematyczny tydzień” nie załatwi. I tu ważna rzecz: obecność dzieci z doświadczeniem migracji w tym kontekście nie jest kłopotem, tylko zasobem. Można korzystać z ich mocnych stron: wiedzy o własnej kulturze, doświadczenia innych języków, innych sposobów patrzenia. To pozwala uczyć się „w praktyce”, a nie tylko z teoretycznego wykładu.

Jeśli chodzi o przepływy między UA a PL, od 2023 r. mamy raczej stabilny, wahadłowy ruch. Dane IOM pokazują, że w całym 2024 r. odnotowano ok. 7,22 mln wyjść z Polski do Ukrainy i 7,44 mln wejść z Ukrainy do Polski (bilans z lekką nadwyżką wejść do PL; raport IOM: link). Także jeżeli chodzi o liczbę osób z Ukrainy ubezpieczonych w ZUS to trend jest wzrostowy i dość stabilny. W 2025 r. liczba obywateli Ukrainy ubezpieczonych w ZUS zwiększała się z ok. 785 tys. w styczniu do ~798 tys. na koniec marca, ~818 tys. na koniec czerwca, a następnie do ~839 tys. na koniec września. To oznacza przyrost o ok. 54 tys. w ciągu dziewięciu miesięcy 2025 r. (styczeń→wrzesień) i utrzymanie udziału Ukraińców na poziomie ok. 66% wszystkich ubezpieczonych cudzoziemców (dane ZUS: link).

Co do tranzytu dalej na Zachód, największa fala wyjazdów z Polski do Niemiec była wcześnie, w III kw. 2022 r., a później sytuacja się ustabilizowała (raport EWL: link).

Ciężko powiedzieć, co będzie, gdy skończy się wojna, ale nie zanosi się na masowy, gwałtowny wyjazd. Badania prowadzone cyklicznie – choćby przez NBP – pokazują, że wśród uchodźców wojennych zamiar pozostania w Polsce na stałe deklarowało ok. 16–19% w 2022 r., 21% w 2023 r. i 21% w 2024 r., a wśród migrantów „przedwojennych” było to 55% w 2022 r., 48% w 2023 r. i 48% w 2024 r. (link). To nie znaczy, że pozostałe ~80% (fala powojenna) czy ~50% (przedwojenna) wyjedzie – a na pewno nie od razu. Z czasem ludzie zapuszczają korzenie: praca, szkoła dzieci, mieszkanie, sieci społeczne. Do tego odbudowa i stabilizacja gospodarcza Ukrainy nie nastąpi z dnia na dzień, więc realnie większość tej populacji będzie w najbliższych latach mieszkać u nas – w perspektywie najbliższego roku deklaruje to 71% osób. Jeśli coś może zmienić tę sytuację, to raczej czynniki wypychające po naszej stronie (np. nieprzyjazny klimat polityczny i społeczny) – wtedy część osób nie tyle wróci na Ukrainę, co przeniesie się do innych krajów UE.

JBK: Migrantów pewnie będzie więcej – mobilność jest dla ludzi dość naturalna, a technologia (transport, komunikacja, sieci diaspor) to ułatwia. Tyle że to nie jest proces liniowy. W skali globalnej zdecydowana większość ludzi nigdzie nie migruje: tylko ok. 304 mln osób mieszka poza krajem urodzenia, czyli ok. 3,8–4% światowej populacji (dane Migration Data Portal: link).

Migracja „klimatyczna” jest ciekawym argumentem, ale wymaga jednak sporej ostrożności w zakresie skali. Zmiany klimatu pogarszają warunki życia wielu społecznościom – to fakt – lecz większość ruchów ma charakter wewnętrzny lub regionalny: IDMC dokumentuje co roku miliony przemieszczeń wewnętrznych po powodziach, suszach czy cyklonach (link). Do tego dochodzą mechanizmy dostosowawcze oraz bariery mobilności; osoby najuboższe często mają najmniejsze możliwości migracji dalekodystansowej. Tę złożoność dobrze opisuje Hein de Haas w „How Migration Really Works” (link; a wkrótce polska edycja, której patronujemy jako CASE: link), a i projekcje Banku Światowego koncentrują się przede wszystkim na migracji wewnętrznej w krajach rozwijających się (link).

Dane z granic też studzą wyobrażenia o „dziesiątkach milionów u bram UE”. W 2024 r. Frontex odnotował nieco ponad 239 tys. nieregularnych przekroczeń granic – o 38% mniej niż w 2023 r. (raporty Frontex: link i link; Reuters: link). Jednocześnie w 2023 r. do UE legalnie przyjechało 4,3 mln obywateli państw trzecich (migracja zarobkowa, rodzinna, studenci itd.) – te strumienie są w dużej mierze regulowane i zróżnicowane, a nie wyłącznie „naporowe” (dane Eurostatu o migracji: link i zezwoleniach na pobyt: link).

Wniosek jest prosty: skala wyzwań jest realna, ale mówimy o rzędach wielkości, które da się obsłużyć sensowną polityką. Zasadne pytanie brzmi więc wciąż „jak zwiększać zdolność absorpcyjną”, i to zarówno infrastrukturalnie jak i instytucjonalnie – bo to ona decyduje, czy napływ porządkujemy, czy pozwalamy mu „pisać” politykę za nas.

JBK: Nie musimy „wypatrywać” wielokulturowych miast – one już tu są. Największe miasta (Warszawa, Kraków, Gdańsk, Wrocław itd.) mają i wielowiekowe tradycje różnorodności, i widoczne dziś społeczności migranckie w codziennym pejzażu. W Krakowie w materiałach miejskich mowa jest o ok. 73 tys. osób z kartami pobytu, a łącznie – zależnie od rejestru – o populacji cudzoziemców rzędu ok. 100 tys.; w części dzielnic udział cudzoziemców sięga kilkunastu procent mieszkańców (np. analizy UMK/OWiM pokazują lokalne udziały ~15–18%) (dane Otwartego Krakowa: link i analizy OWiM: link).

Pytanie dotyka też wątku „dzielnic migranckich” czy tego, co przeciwnicy migracji nazywają gettami albo no-go zones. W naszych realiach kluczowe są uwarunkowania mieszkaniowe: zasób mieszkań gminnych jest mały i – co akurat działa anty-koncentracyjnie – rozproszony. Na koniec 2023 r. gminy wynajmowały ok. 592,8 tys. lokali, podczas gdy ogółem w Polsce było ponad 15,7 mln mieszkań (Serwis Samorządowy PAP: link; dane GUS: link). To oznacza brak wielkich, skupionych „enklaw komunalnych”, które w innych krajach bywały zaczynem separacji przestrzennej.

Do tego i Polacy, i migranci opierają się głównie na rynku najmu prywatnego. Po 2022 r. zdecydowana większość uchodźców z Ukrainy mieszkała w prywatnych mieszkaniach: w badaniu IOM z marca 2024 r. 74% respondentów wskazało zakwaterowanie prywatne (53% najem, 14% u gospodarzy itd.), a podobne wyniki pojawiały się już w 2023 r. (link; wcześniejsze: link). To także działa przeciw koncentracji w pojedynczych dzielnicach.

Czy więc za 20–30 lat pojawią się „Chinatowny”? Niewykluczone, że zobaczymy klastry usług/handlu powiązane z konkretnymi diasporami (restauracje, sklepy, usługi), bo tak działa logika sieci. Ale daleko posunięta separacja przestrzenna nie jest scenariuszem bazowym w polskich warunkach – ze względu na strukturę zasobu mieszkaniowego, dominację najmu prywatnego i dotychczasową praktykę rozproszonego przyjęcia. Oczywiście, to wymaga też sensownej polityki integracyjnej po stronie samorządów i państwa (mieszkalnictwo, tworzenie miejsc „kontaktu”, a nie separacji) – i to jest kierunek, w który i tak warto iść.

MM:  Powoli musimy się zbliżać do podsumowania. Przed koniecznością absorpcji migrantów nie uciekniemy, nie da się tej sprawy ani przemilczeć, ani udawać, że jej nie ma. Na poziomie centralnym dominuje raczej atmosfera zniechęcania. Czy można znaleźć dla niej znaczącą, pozytywną przeciwwagę, choćby na poziomie lokalnym czy wręcz prywatnym?

JBK: Na poziomie centralnym mamy przede wszystkim nacisk na kontrolę i silną instrumentalizację tematu migracji w bieżącej polityce. To potem „spływa” do administracji rządowej w terenie – także do urzędów wojewódzkich, które mają kluczową rolę w legalizacji pobytu i pracy. Wystarczy spojrzeć na sam tytuł strategii („Odzyskać kontrolę. Zapewnić bezpieczeństwo”) i sposób jej komunikowania.

Na poziomie lokalnym widać coś innego: miasta po prostu robią integrację. Kraków ma własny, wieloletni program „Otwarty Kraków” (teraz na lata 2024–2028), konsultowany z mieszkankami i mieszkańcami, mniejszościami i środowiskiem eksperckim (link). Gdańsk od lat prowadzi Radę Imigrantów i Imigrantek jako ciało doradcze przy prezydentce miasta. To są konkretne – lepiej lub gorzej, ale działające – formaty.

Dobrze pracują też instytucje „frontowe” na poziomie powiatów/województw – choćby wiele powiatowych urzędów pracy i projekty integracyjne współfinansowane z różnych środków, np. FAMI. To pokazuje, że tam, gdzie jest zadanie do wykonania, bardziej praktycznie nastawione samorządy potrafią to udźwignąć.

I jeszcze jedna ważna rzecz: ciężar integracji w Polsce realnie dźwigają NGO-sy i część pracodawców. Tyle że taki system – projektowy, krótkoterminowy, skupiony w metropoliach – ma swoje twarde ograniczenia: niestabilne finansowanie, trudną koordynację, „białe plamy” poza dużymi ośrodkami. To nie jest zarzut do NGO (robią świetną robotę), tylko argument za odpowiedzialnością państwa: integracja to zadanie publiczne, którego nie da się „zlecić” na stałe sektorowi obywatelskiemu.

W tym sensie różnice są korzystne o tyle, że samorządy pokazują, jak może wyglądać sensowna, osadzona w realiach praca integracyjna, ale bez stabilnego wsparcia i ram centralnych (pieniądze, standardy, procedury) to zawsze będzie trochę naprawianie błędów państwa popełnionych na poziomie centralnym.