... lub też tekst o tym, że o tym segmencie gospodarki można się spierać w nieskończoność. Jest to pokłosiem braku istnienia jednej uber-miary, która byłaby jednocześnie szybka, precyzyjna i obejmowała "całą gospodarkę" (w powszechnym mniemaniu, bo rygorystyczne definicje całości znacząco się różnią). Zapraszamy na krótką podróż po wskaźnikach. To pierwszy artykuł z całej serii, którą poświęcić chcemy danym, które dla postronnego obserwatora wydają się oczywiste, a niestety w rzeczywistości takie nie są.
Zacznijmy od pozornie banalnego pytania: ile osób pracuje* w polskiej gospodarce?
*Przy słowie pracuje stawiamy celowo gwiazdkę, bo - drogi czytelniku - tylko Ci się wydaje, że wiesz co to faktycznie oznacza w rzeczywistości statystycznej. Pracujący nie równają się zatrudnionym.
Jak widać, można odpowiedzieć na to pytanie na wiele sposobów. Wydawałoby się, że słowo "gospodarka narodowa" powinno obrazować najlepiej stan pracowników w całej gospodarce, ale cóż - daleko mu do powszechnego rozumienia "całości". To raczej podzbiór, a pod tą nazwą dodatkowo kryją się różne liczby w zależności od publikacji GUS*. Najbardziej kompleksowe miary to badania BAEL (z jego specyficzną definicją osoby pracującej) oraz dane administracyjne z dodatkowym uwzględnieniem pracy wykonywanej na umowę zlecenie. Jak widać, najmniejszym wycinkiem jest sektor przedsiębiorstw (niefinansowych - odpuścimy sobie ten przymiotnik w dalszej części tekstu), choć to jemu prasa poświęca najwięcej uwagi. Dlaczego? Bo jest publikowany najczęściej i to jego zwykle dotyczą prognozy ekonomistów i powstające tzw. konsensusy prognoz. Na jego obronę wspomnijmy, że mimo iż mały, to jednak wariat - jego wysoka korelacja z innymi miarami zatrudnienia - czyli stopień, w jakim porusza się tak samo jak one - dodaje mu użyteczności.
* My wprowadzamy następujące rozróżnienie: mianem gospodarki narodowej będziemy określać dane o zatrudnieniu, które pod tym mianem można znaleźć w Biuletynie Statystycznym GUS. Zapisywać będziemy to w następujący sposób: Gospodarka narodowa (BS) lub po prostu gospodarka narodowa. Do tego samego pojęcia odnoszą się również dane ze źródeł administracyjnych. Tyle że, tam gospodarka narodowa robi się nagle większa. My proponujemy konwencję, aby dane te nazywać po prostu danymi administracyjnymi.
Zróbmy jednak krok do tyłu. Dlaczego w ogóle mamy różnice w danych? Czy nie możemy korzystać po prostu z tych najbardziej ogólnych? Teoretycznie tak, ale praktycznie nie. Każde z nich dostarczają trochę innej informacji z uwagi między innymi na źródło danych i – co dodatkowo – publikowane są w różnym momencie.
A więc po pierwsze: źródło danych i stosowane definicje. Nie chcemy Cię, Czytelniku, zamęczyć, więc rozprawmy się z tym na przykładzie. Niech pytanie więc brzmi "Dlaczego nie korzystamy tylko z danych BAEL? Przecież są najbardziej kompleksowe!". Pierwsza przyczyna to brak danych o wynagrodzeniach. Druga to brak przeliczenia pracujących na zatrudnionych, czyli - w wielkim skrócie - wiemy ile osób wykonało "jakąś pracę", ale poza tym bazujemy na własnej deklaracji poświęconego czasu. Po trzecie, dane te nie obejmują w pełni cudzoziemców, w tym oczywiście bardzo licznej grupy Ukraińców pracujących w Polsce. Jak widać więc, rzekomo najpełniejszy obraz rynku pracy jest de facto nadal niepełny. Dane z rynku pracy mają generalnie to do siebie, że żadna z nich nie daje pełni szczęścia i nie da się braków po prostu doliczyć, bo nie ma na to żadnego sposobu. Stąd jesteśmy zmuszeni, aby używać wszystkich, choć poszczególne pojęcia najczęściej do siebie nie pasują.
Po drugie: czas. Zazwyczaj mamy do czynienia z prostą zależnością – im bardziej szczegółowe dane, tym dłużej musimy na nie poczekać. Wynika to ze sposobu zbierania i opracowywania danych przez GUS. Tak więc najszybciej – bo już po miesiącu – dostajemy informację ze sprawozdań z sektora przedsiębiorstw. Na kwartalne dane sprawozdawcze z gospodarki narodowej czekamy ok. 2 miesiące po końcu kwartału. W podobnym okresie wychodzą wstępne wyniki kwartalnego, ankietowego Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności. Najdłużej – bo aż około 5 miesięcy – czekamy na bardzo szczegółowe dane administracyjne, czyli pochodzące głównie z baz danych ZUS.
Przygotowaliśmy tabelę, która podsumowuje najważniejsze cechy dostępnych informacji na temat rynku pracy w Polsce. I na niej moglibyśmy w zasadzie zakończyć.
Do tabelki powinniśmy dopisać jeszcze jedną gwiazdkę. I znów uwaga dotyczy gospodarki narodowej. Otóż dane kwartalne różnią sie tu od rocznych. Obejmują szerszy zakres, w tym często uwzględniają jednostki mniejsze (poniżej 10 osób) i są weryfikowane na podstawie pełnych sprawozdań z całego roku. Tak więc my nie dziwimy się, gdy widzimy, że w końcu IV kwartału danego roku pracowało w gospodarce narodowej nieco poniżej 10 mln osób, ale w końcu tego samego roku było to już 11 mln osób. Kwestia definicji...
Pokusimy się jednak o szczątkowy opis tego, co się w niej znajduje.
W sektorze przedsiębiorstw (niefinansowych - jak już powinniśmy zapamiętać) obserwujemy większość sektorów gospodarki, ale niektórych z nich nie ma (sektor publiczny, przedsiębiorstwa finansowe). Statystyka obejmuje podmioty zatrudniające co najmniej 10 pracowników. Do pracujących zaliczani są pracownicy głównie zatrudnieni na podstawie umowy o pracę (np. umowy zlecenie, o dzieło i kontrakty menedżerskie są pomijane). W konsekwencji w tym sektorze aktualnie mamy niecałe 7 mln pracowników. Ponadto z tej samej zbiorowości statystycznej mamy dostępne statystyki zatrudnienia (przeliczenie na ekwiwalenty pełnych etatów) i wynagrodzenia. Jak już wspomniano wyżej - jest to statystyka całkiem przydatna, choć najwęższa. Ma jednak jedną zasadniczy mankament. Miesięczne publikacje nie są do końca, w 100%, porównywalne między latami - co roku dochodzi do zmiany liczby ankietowanych przedsiębiorstw co wprowadza zaburzenia i utrudnia sensowne porównania miesięczne rok do roku. Dopiero kwartalne dane prowadzone są na pełnej zbiorowości firm.
W danych z gospodarki narodowej (publikowanej w ramach Biuletynu Statystycznego) nadal mamy tylko firmy 10+. GUS uwzględnia jednak również sekcje pominięte w sektorze przedsiębiorstw, głównie pochodzące z sektora publicznego. I tu niespodzianka - sektor publiczny jest akurat uwzględniony bez względu na liczbę zatrudnionych. W sektorze publicznym nie ma znaczenia wielkość podmiotu i każdy z nich jest objęty obowiązkiem sprawozdawczości. Dodaje to do statystyki dodatkowe ok. 3 mln pracowników. Dostępne są też statystyki wynagrodzeń - to właśnie do nich odnosi się choćby Narodowy Bank Polski w swoich projekcjach inflacji i PKB.
W danych z administracyjnych źródeł dochodzą dodatkowo przedsiębiorstwa zatrudniające do 9 pracowników, w tym jednoosobowe działalności gospodarcze. Zmienia się również definicja osoby pracującej – między innymi w inny (zazwyczaj szerszy) sposób traktuje się osoby na urlopach bezpłatnych, wychowawczych czy uczniów na praktykach zawodowych. Główna statystyka nadal nie uwzględnia umów zlecenia (są dostępne niejako dodatkowo), a umowy o dzieło są całkowicie pomijane, ze względu na brak obowiązku zgłaszania do ZUS. Z tych danych pochodzą również statystyki wynagrodzeń, w tym ich struktury. Są to dane bardzo przydatne, niestety raczej nie dla analityków śledzących gospodarkę na bieżąco - spoglądamy przez nie na rynek pracy sprzed 6 miesięcy. Tu pragniemy dodać pewną dygresję. Otóż, gdy cywilizacja ziemska stanie się cywilizacją międzyplanetarną (pozdrowienia Elon!), z opóźnieniem 6 miesięcy będziemy mogli z Ziemi oglądać wydarzenia rozgrywające się mniej więcej w okolicach bliższej nas części Obłoku Oorta. Niestety, nie jest to przyjazne miejsce do życia i jest jednak dość daleko. Sonda Voyager 1 z 1977 roku dotarła zaledwie na odległość ~23 godzin świetlnych od Ziemi. Za prawie 10000 lat dotrze do wspomnianego Obłoku, czyli do miejsca z którego dobieralibyśmy informację z opóźnieniem, z którym GUS publikuje dane o zatrudnieniu. Fascynujące, prawda?
W Badaniu Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL) definicja pracującego jest najszersza – wystarczy pracować przez godzinę w tygodniu, w którym przeprowadzone było badanie. Forma zatrudnienia (pomijając bezpłatne staże lub wolontariaty) nie ma w tym przypadku praktycznie znaczenia. Problemem jest jakość tych danych. Poprzednie trzy źródła korzystają ze sprawozdawczości statystycznej przedsiębiorstw lub z baz danych ZUS. BAEL to ankieta na gospodarstwach domowych, bazująca na ich deklaracjach – błędy mogą pojawiać się na etapie reprezentatywności (np. cudzoziemcy) lub jakości odpowiedzi ankietowanych. Z tego powodu nie jest publikowana np. statystyka wynagrodzeń.
Łącznie - niestety w uproszczony sposób (patrz uwagi pod wykresem) - dodawanie do siebie danych z różnych źródeł, aby wylądować na najszerszej mierze "wszystkich" pracujących w gospodarce, można podsumować tak. Traktujmy jednak to dodawanie poglądowo, gdyż tego nie da się ot tak zsumować.
Zakładamy, że dla większości naszych Czytelników takie zagłębienie w dane będzie wystarczające. My natomiast - jako eksperci - najlepiej czujemy się w szczegółach i w kolejnych częściach artykułu zamierzamy wejść w jeszcze większe detale i jeszcze większe zawiłości rynku pracy. Mamy jednak nadzieję, że już teraz jasne jest, że opowiadanie o stanie rynku pracy niesie za sobą wiele pułapek. A przecież dopiero się rozkręcamy!
Dawid Sułkowski
