Napływ inwestycji zagranicznych do Polski mocno spowolnił od 2024 r. Wyraźnie rzuca się to w oczy, zwłaszcza w zestawieniu z boomem 2022-2023. Czy to już koniec przygody z inwestorami zagranicznymi? Czy to wynik nagłego spadku atrakcyjności Polski, czy w grę wchodzą inne czynniki. W tej odsłonie teksu o bezpośrednich inwestycjach zagranicznych zanurzamy się w to głębiej. Obraz nie wygląda źle, ale nie jest też jednoznacznie różowy. Zanim – drogi czytelniku – zanurzysz się w analizę pamiętaj, że w przypadku FDI dysponujemy danymi łącznie o słabej jakości i dużym opóźnieniu publikacji.
* Kilka dni temu opublikowaliśmy już tekst o FDI (link). Nacisk położony był w nim jednak bardziej na opisową stronę mechanizmów przepływu, ze szczególnym uwzględnieniem dotychczasowej struktury w 3 wymiarach: geograficznym, kompozycyjnym i branżowym. Być może część czytelników może czuć się zawiedziona, że nie odpowiedzieliśmy na niezadane pytanie: „Dlaczego zaobserwowaliśmy w 2024 roku tak duży spadek napływu?”. Ten tekst domyka tę lukę.
Lata 2022-2023 były rekordowe pod względem napływających inwestycji bezpośrednich. Dane z bilansu płatniczego NBP implikują, że sięgały one kolejno 5,9 oraz 4,8% PKB. W każdym kwartale tamtych lat napływ środków do spółek oraz reinwestowane zyski sięgały 3,5% PKB a dalszy punkt bądź dwa dodawała część dłużna – implikuje on większą skalę pożyczek między zagranicznymi centralami i ich spółkami córkami w Polsce. Szczegółowe informacje NBP wskazują, że wśród części kapitałowej w latach 2022-2023 najmocniej widoczne były reinwestycje zysków firm niemieckich i holenderskich firm. Te utrzymały się także w 2024 r. Równolegle spadł napływ nowych środków przez Irlandię i Wielką Brytanię – w 2023 r. stanowiły one mocne wsparcie, w 2024 ich udział był już znikomy.
Począwszy od 2024 r. obserwujemy jednak wyraźne spowolnienie. Kwota zainwestowanych środków odpowiada obecnie raczej 2,5% PKB. Po obniżkach stóp procentowych całkowicie wyparowały napływy związane z długiem i obligacjami – przy niższych stopach procentowych stosunek oprocentowania do ponoszonego ryzyka kształtuje się słabiej w stosunku do pozostałych rynków wschodzących, co zapewne ogranicza popyt ze strony części funduszy. Skurczył się jednak także napływ środków kapitałowych – tutaj wyniki są o 1 pkt procentowy niższe niż w 2023 r. Rodzi to naturalnie pytanie – czy osłabienie związane jest z utratą konkurencyjności przez gospodarkę? Czy może ma szerszy kontekst?
Przyczyn osłabienia w pierwszej kolejności możemy szukać na zewnątrz – to pokłosie spowolnienia w strefie euro. Wysokość inwestycji jaka lokowana jest w Polsce pośrednio zależy od globalnego cyklu koniunkturalnego, ze szczególnym uwzględnieniem kondycji Europy. W momencie spowolnienia gospodarczego na Zachodzie, z automatu spada liczba funduszy jakie Niemcy, Holandia czy Francja mogą zainwestować za granicami. Tak było już podczas spowolnienia związanego z kryzysem zadłużenia w latach 2012-2013. Wtedy napływ inwestycji kapitałowych nie przekraczał 1% PKB. Na tym tle dzisiejszy wynik pozostaje przyzwoity, zważywszy, że skala osłabienia gospodarczego w Niemczech znacznie przekracza tą sprzed dekady. Podobnie wygląda wartość środków inwestowanych przez naszego zachodniego sąsiada, co pokazuje poniższe wykresy.
Ostatnie lata przyniosły duży napływ usług, ale w 2026 i kolejnych latach prawdopodobne jest spowolnienie. Po pierwsze raporty dot. globalnych perspektyw inwestycji bezpośrednich wskazują, że nacisk na inwestycje w usługach osłabnie. Raport FDI Intelligence wskazuje, że głównymi kierunkami rozwoju w inwestycjach bezpośrednich będą sektory związane z półprzewodnikami, infrastrukturą dot. telekomunikacji i elektroniki. Wśród najbardziej rozwijających się sektorów usługowych będzie ICT i zapewne centra danych - skala wzrostu rynku w Polsce będzie przekraczać tempo wzrostu PKB. Jednak równocześnie spadnie nacisk na bardziej tradycyjne gałęzie np. logistykę czy działania związane z inwestycjami w nieruchomości. Tu raczej pojawią się słabsze wyniki.
Po drugie, paradoksalnie nie pomaga dobra sytuacja w kraju. Niska stopa bezrobocia jest społecznie bardzo pożądana. Jednocześnie dla potencjalnego inwestora to powód do dwóch obaw: po pierwsze o to czy znajdą się pracownicy do rozwijania przenoszonej działalności, po drugie czy uda się zatrudnić pracowników przy przewidywalnych kosztach. Niedobory generują silniejszą presję płacową, przez co trudniej planować budżet. Te problemy są zauważalne w globalnych rankingach konkurencyjności – w 2025 r. Polska wypadła z listy 25 globalnie najciekawszych lokalizacji do lokowania FDI w rankingu sporządzanym przez Kearneya.
Gdzie szukać poprawy?
Ubytek inwestycji bezpośrednich w usługach można rekompensować napływem inwestycji w przemyśle. Tutaj główną niewiadomą jest tzw. near-shoring tj. przyciąganie nowoczesnych linii produkcyjnych, gdzie wyższe koszty lokalne mogą być silniej rozwadniane przez korzyści geograficzne. Temat powrotu produkcji do geograficznie bliskich obszarów pojawił się po pandemii Covid-19, gdzie np. niedobory substancji aktywnych API związane były z komasacją ich produkcji w Chinach. Problem znalazł bezpośrednie odzwierciedlenie w planie NextGenEU i początkowo w jego krajowej wersji czyli KPO. Dyskusji towarzyszył szerszy przegląd tzw. autonomii strategicznej w UE, a analityczny ośrodek Komisji Europejskiej przygotował nawet strategię do roku 2040. Od tego czasu jednak w debacie publicznej dostrzegamy niewiele opracowań w tym temacie. Te dostępne są bardzo optymistyczne, choć powstają np. przy targach nieruchomości Mipim, które biznesowo mają zachęcać do lokowania inwestycji. Z drugiej strony bardzo niewiele dowodów widać w publicznych danych. Trudno też jednoznacznie stwierdzić, czyli na poziomie makro, co się zmieniło.
Brak analiz czy prognoz dotyczących procesów inwestycyjnych związany jest z trudnościami przy analizie przepływu kapitału. Idealnie chcielibyśmy zobaczyć sytuację w której zmiany w inwestycjach w Polsce bilansują się z ubytkiem środków w Indiach czy Azji. Rzeczywistość jest jednak dużo bardziej złożona. Po pierwsze globalne koncerny często wykorzystują holdingi, spółki zależne i wehikuły inwestycyjne np. w Holandii, Luksemburgu czy na Cyprze. Utrudniają one ustalenie faktycznego kraju pochodzenia i docelowego kapitału. Przesunięcie środków amerykańskiej spółki do Europy Środkowo-wschodniej może ujawnić się w przepływach np. z Irlandii do Polski. Czy to powszechne zjawisko? Narodowy Bank Polski wskazuje, że aktywa amerykańskie związane z inwestycjami bezpośrednimi to 4,6 mld USD. Amerykańska Ambasada na podstawie informacji od inwestorów przedstawia kilkukrotnie większy wynik (63 mld USD). Nie stwierdzimy więc, gdzie zaczyna się malowanie trawy na zielono i gdzie kończy się obiektywne ograniczenie danych.
Po drugie twórcy statystyk mogą stosować odmienne kryteria klasyfikacji dot. np. sposobu traktowania reinwestowanych zysków czy rozróżniania między inwestycjami portfelowymi i bezpośrednimi. Sprzedaż spółki w Azji uszczupla konto dot. akcji i innych form udziałów kapitałowych. Jeżeli spółka matka zdecyduje się wypłacić te środki jako dywidendę, a zatrzymać wynik finansowy w Europie Środkowo-Wschodniej będzie to już inna pozycja.
Przy przyciąganiu inwestycji w przemyśle Polsce nie pomaga bliskość frontu i spore koszty energii – to także bariera dla decyzji inwestycyjnych w sektorze przemysłowym. Dane Eurostat wskazują, że w I połowie 2025 r. po uwzględnieniu wszystkich opat i podatków, koszt energii elektrycznej w Polsce dla firm (to ważne – cena dla gospodarstw domowych choćby na Węgrzech jest niska) była wśród 10 najdroższych państw UE. Wyżej plasowały się takie kraje jak Dania, Niemcy, Włochy i Węgry. W przypadku pierwszych trzech wymienionych państw to jednak kwestia zupełnie innego poziomu cen. Przy podobnych konkurencyjnych gospodarkach wypadamy słabo choćby w porównaniu do Czech czy Słowacji - skutki widać po zestawieniu skali napływu inwestycji w Polsce.
Czego zatem spodziewać się w 2026?
Chociaż trudno prognozować nadchodzące wyniki, uważamy że warto spodziewać się napływu inwestycji o wartości zbliżonych do 2,5-3,5%. PKB w kolejnych kwartałach 2026. Po pierwsze liczba rozpoczynanych projektów greenfield, tj. budowy fabryk od zera, w ostatnich dwóch latach byłą stosunkowo wysoka. W ostatnim publicznym raporcie dla Polski FT Intelligence wskazuje, że w 2024 ogłoszonych zostało przeszło 400 nowych projektów greenfield – to wynik porównywalny z 2022 r. Polski Instytut Ekonomiczny korzystają z tej bazy przytacza, że w 2025 liczba spadła do około 300 – to wynik zbliżony do lat 2018-2019. Sama relacja miedzy ogłoszonym projektem, a faktycznymi nakładami jest bardzo mglista i rozłożona w czasie np. spowolnienie może zatrzymać bądź opóźnić inwestycje. Takie zachowanie zapewne widoczne było w ostatnim roku – o ile w 2022-2023 liczba deklarowanych projektów była mniej więcej zgodna ze wzrostem wartości FDI, to w latach 2024-2025 mamy raczej niską wartość wydatków w stosunku do liczby ogłoszeń. Przestoje zapewne zaczną być nadrabiane wraz z poprawą aktywności. Niemniej nawet bez tego impulsu, w latach z podobną ilością projektów udawało się utrzymać napływ na poziomie ok 3 proc. PKB.
Po drugie ogłaszane inwestycje należą raczej do kapitałochłonnych. Brukselski think-tank Bruegel wskazuję, na wciąż dużą liczbę inwestycji w energetyce ogłoszonych w latach 2022-2025, które powinny obecnie znajdować się w realizacji. Należy zauważyć jednak, że informacje oparte są o wiadomości prasowe. W takich przypadkach terminy realizacji czy ewentualne wycofania się / zmniejszenia skali zazwyczaj znajdują się poza radarem. Na bieżąco nie ma jednak lepszych informacji. Polski Instytut Ekonomiczny wskazuje też, że duże projekty dotyczą rozbudowy centrów danych (Microsoft) oraz fabryk automotive (Mercedes Benz).
Dwie rzeczy na ten moment wydają się być dość pewne. Wynik w 2026 będzie słabszy niż w dwóch latach bezpośrednio po pandemii, jednak wciąż stabilny na tle ograniczeń ze strony rynku pracy. Powrót silniejszego wzrostu gospodarczego w Zachodniej Europie może podnieść liczbę lokowanych środków, jednak raz – przyjdzie nam na niego poczekać, dwa – Polska może nie być ani first, ani second best. Warto stawiać sobie również pytanie jak będzie wyglądała perspektywa długoterminowa – bilans argumentów przemawiających za Polską nie jest krystaliczny.